Yanlışlanabilirlik

Temel · 12 dk

Her şeyi açıklayan iddia hiçbir şey öngörmez

Bilim felsefecisi Karl Popper’ın öne çıkardığı ölçüt şudur: bir iddia, hangi gözlemin kendisini yanlış çıkaracağını söyleyebiliyorsa sınanabilir bilgi taşır. “Bugün dikkatli olun, sürprizlere açık bir gün” cümlesini düşünün. Gün aksilikle geçerse yorum doğrulanmış görünür; sorunsuz geçerse “dikkatli olduğunuz için” yine doğrulanmış görünür. Hiçbir olası gün bu cümleyi yanlış çıkaramıyorsa, cümle aslında gün hakkında hiçbir şey söylememektedir.

Bu, cümlenin kötü niyetli olduğu anlamına gelmez; ama onu bir bilgi kaynağı gibi değil, bir sohbet ya da teselli cümlesi gibi değerlendirmek gerektiğini gösterir.

Her sonucu açıklayan bir yorum, yazı tura attığınızda hem yazıyı hem turayı kazanan bir bahis gibidir: hiçbir riske girmediği için hiçbir şey de kazandırmaz.

Bilimden bir örnek: riskli öngörü

Einstein’ın genel görelilik kuramı, uzak yıldızlardan gelen ışığın Güneş’in yakınından geçerken belirli bir miktarda sapacağını öngördü. Bu öngörü 1919’daki bir Güneş tutulması sırasında gözlemle sınandı. Önemli olan şu: gözlem farklı sonuç verseydi kuram ciddi biçimde sarsılacaktı. Kuramı güçlü kılan tam da buydu; yanlış çıkabileceği bir sınava girmeyi göze almıştı ve sınavı geçti. Riskli öngörüde bulunmayan, her sonuca uyum sağlayan bir açıklama ise hiçbir sınava girmez ve bu yüzden hiçbir sınavı geçmiş sayılmaz.

Yanlışlanabilir, yanlış demek değildir

Kelime kulağa olumsuz gelse de yanlışlanabilirlik bir kusur değil, erdemdir. Yanlışlanabilir bir iddia, “beni şu gözlemle sınayabilirsiniz” diyen iddiadır; yanlış olduğu anlamına gelmez. Ay’ın evre döngüsü yanlışlanabilir bir iddiadır ve bugüne dek yapılan her gözlem onu desteklemiştir; güçlü bilgi tam olarak böyle görünür. Bilim insanlarının bir kuram için “bugüne dek yanlışlanamadı” demesi bu yüzden bir övgüdür: kuram defalarca sınava girmiş ve her seferinde ayakta kalmıştır. Buna karşılık sınanmaya kapalı bir iddia ne yanlış çıkarılabilir ne de gerçekten desteklenebilir; kanıt terazisinin dışında kalır.

Kaçış kapıları

Bir iddia her yanlış çıktığında yeni bir istisna eklenirse — “o gün başka bir etki baskındı”, “senin durumun özeldi” — iddia adım adım sınanamaz hale gelir. Tek tek bakıldığında her istisna makul görünebilir; örüntüye bütün olarak bakmak gerekir: bu iddia hiç yanlış çıkabiliyor mu? Cevap “hayır, her sonuç bir şekilde açıklanıyor” ise, elinizde artık sınanabilir bir iddia değil, her kalıba giren bir açıklama vardır. Kendinize uygulayabileceğiniz pratik bir ölçüt şudur: savunduğunuz bir fikre son bir yılda birden fazla istisna eklediyseniz, o fikrin hâlâ sınanabilir olup olmadığını kontrol etmenin zamanı gelmiş olabilir. Bu soruyu kendi fikirlerimize de yöneltmek gerekir; bir sonraki derste bunun için kurulmuş düzeni, kör değerlendirmeyi göreceğiz.